Z prof. dr. med. Markiem Prostem, kierownikiem Centrum Okulistyki Dziecięcej w Warszawie, rozmawia Anna Zalech

Każde dziecko po narodzinach ma wykonywane badania dotyczące narządu wzroku i prawidłowego widzenia?
- Zgodnie z obowiązującymi obecnie przepisami obowiązkowe badania okulistyczne obejmują jedynie dzieci urodzone przedwcześnie, tj. przed 36. tygodniem, bo są one narażone na m.in. retinopatię wcześniaków. Badania są wykonywane w 4., 8. i 12. tygodniu życia urodzonego wcześniaka. Zaleca się również kontrolę wzroku wcześniaków po ukończeniu 1. roku życia. Badania okulistyczne przeprowadza się także u dzieci, które miały problemy okołoporodowe, urodziły się chore czy też są genetycznie obciążone wadami i chorobami wzroku. Wykonuje się je ok. 3. tygodnia życia dziecka.

Czym jest retinopatia wcześniaków?
- Dzieci urodzone przedwcześnie przychodzą na świat nie do końca przystosowane do samodzielnego życia. Utrzymanie wcześniaków przy życiu wymaga intensywnej specjalistycznej opieki lekarskiej. Siatkówka oka jest wówczas także niedojrzała, w związku z tym dalszy jej rozwój często postępuje nieprawidłowo. Doprowadza to do rozwoju choroby nazywanej retinopatią wcześniaków (ROP). Uszkodzenia siatkówki mogą wówczas powodować pogorszenie ostrości widzenia, a w następstwie dalszych powikłań doprowadzić nawet do całkowitej i nieodwracalnej utraty wzroku z powodu całkowitego odwarstwienia siatkówki. Pierwsze zmiany chorobowe w oczach dziecka występują między 1. a 3. miesiącem życia. Dlatego w tym okresie trzeba podjąć najintensywniejsze leczenie. Rozpoznanie ROP w późniejszym okresie choroby uniemożliwia skuteczne leczenie zmian, które rozwinęły się w oczach. Każde dziecko urodzone przed 36. tygodniem ciąży i z masą poniżej 2500 gramów musi być zbadane przez okulistę, jak wspomniałem, w 4., 8. i 12. tygodniu życia. Tylko wczesne rozpoznanie i leczenie retinopatii wcześniaków może zapobiec nieodwracalnym uszkodzeniom oczu i uratować wzrok dziecka.

Jakie choroby wrodzone wzroku najczęściej dotykają nowo narodzone dzieci?
- Najczęstsze choroby, z którymi przychodzą na świat maluchy, to obok wspomnianej retinopatii wcześniaków wrodzone uszkodzenia nerwu wzrokowego i wrodzona zaćma, jaskra. Odpowiednie leczenie i bardzo wczesne operacje pozwalają w wielu wypadkach uratować wzrok małego pacjenta. Częstym, ale za to mniej groźnym schorzeniem jest także niedrożność przewodu nosowo-łzowego u dziecka.

Jakie są objawy tej niedrożno ści?
- Przewód nosowo-łzowy uchodzi do nosa i w fazie prenatalnej jest zamknięty cienką błoną, która zwykle pęka zaraz po urodzeniu dziecka. Jeśli tak się nie stanie, to w worku łzowym gromadzą się łzy, dochodzi do szybkiego rozwoju znajdujących się w nich bakterii i w worku łzowym gromadzi się wydzielina ropna, która kanalikami łzowymi wydostaje się na powierzchnię oka. Wymaga to rozpoczęcia intensywnego leczenia. Zaczynamy od stosowania kropli antybiotykowych i masaży worka łzowego. Jeśli to jest nieskuteczne, wykonujemy sondowanie i płukanie dróg łzowych, zazwyczaj po paru miesiącach trwania choroby. Tak więc jeśli łzawienie i ropienie oczu pojawia się u dzieci po paru tygodniach po urodzeniu i nie mija po standardowym leczeniu, to najprawdopodobniej przyczyną jest właśnie niedrożność przewodu nosowo-łzowego i trzeba go udrożnić. Jest to zabieg wykonywany najczęściej w znieczuleniu miejscowym.

Co powinniśmy zrobić, gdy zauważymy, że nasze dziecko ma zeza?
- Muszę powiedzieć, że zez jest jednym z najczęstszych schorzeń narządu wzroku u dzieci. 4-5 proc. wszystkich dzieci ma większe lub mniejsze zaburzenia tego typu. Zez jest nieprawidłowym, nierównoległym ustawieniem jednej lub obu gałek ocznych. Najczęściej mamy do czynienia z zezem zbieżnym, kiedy oczy ustawione są w kierunku nosa. Główną przyczyną zeza zbieżnego jest niewyrównana wada wzroku - u małych dzieci najczęściej nadwzroczność lub astygmatyzm. I tak w oku dziecka patrzącym na wprost obraz, na który patrzy, odbierany jest na siatkówce w plamce, natomiast w drugim oku obraz pada na zupełnie inną część siatkówki. Ponieważ mózg nie jest w stanie "zlać" tych różnych obrazów w jeden, tłumi obraz powstający w oku niepatrzącym plamką. To oko ma centralnie mózgowo tłumiony obraz i staje się okiem niedowidzącym. Bez leczenia niedowidzenie się pogłębia. Bardzo ważne jest, żeby niedowidzenie to wcześnie wykryć i zastosować tzw. zasłonkę na oko zdrowe, aby zmusić to niedowidzące do pracy. Oczywiście zawsze najpierw musimy okularami skorygować wadę wzroku. Dziecko musi być pod stałą kontrolą okulistyczną. Wcześnie zastosowana korekcja okularowa oraz wyćwiczenie oka niedowidzącego może spowodować ustąpienie zeza. W przypadkach bardziej zaawansowanych stosuje się również leczenie operacyjne, a także zastrzyki w postaci botuliny, która powoduje częściowe porażenie mięśni, i wtedy ustawia się gałkę oczną.

Kiedy dziecko powinno po raz pierwszy odwiedzić gabinet okulistyczny?
- Zawsze wtedy, gdy jego rodzic zauważy niepokojące objawy, np. wydaje mu się, że dziecko widzi słabo, nie może nawiązać z 6.-8.-tygodniowym maluchem kontaktu wzrokowego, dziecko nie reaguje na światło, ma ropiejące, załzawione oczka itp. Zdrowe dziecko dobrze jest już w pierwszym roku życia przyprowadzić na kontrolę okulistyczną, aby sprawdzić jego wzrok. Wzrok dziecka badany jest przez pediatrę również na bilansie 2-, 4- i 6-latka i jeżeli lekarz zauważa pewne odchylenia od normy, kieruje je do okulisty dziecięcego.

Jak wygląda taka wizyta u okulisty dziecięcego?
- Pierwszą część badania okulistycznego stanowi tzw. wywiad z rodzicem. Jest to rozmowa, w czasie której lekarz okulista gromadzi wszelkie niezbędne wiadomości dotyczące obecnego stanu oczu dziecka. Po uzyskaniu wymaganej wiedzy na temat wzroku malucha lekarz okulista przechodzi do kolejnego punktu badania: oceny ostrości wzroku. Oceniana jest ostrość wzroku do dali, czyli do patrzenia na daleką odległość, i ostrość wzroku do bliży, czyli do patrzenia z odległości około 30-40 centymetrów. U małych dzieci sprawdza się widzenie za pomocą specjalnych metod oceniających reakcje wzrokowe dziecka, np. metody preferential looking. Następnie ocenia się osadzenie, ustawienie i ruchomość gałek ocznych, aby wykryć patologie takie jak np. wytrzeszcz, zez, zaburzenia ruchomości oka. Później badane są poszczególne elementy oka - odcinek przedni, czyli rogówka i soczewka, oraz zawarte pomiędzy nimi komora przednia i tęczówka, oraz dno oka, czyli tarcza nerwu wzrokowego, plamka oraz siatkówka oka. Nieodzowną częścią badania wzroku u dziecka powinno być zawsze badanie refrakcji, czyli wady wzroku. Inne, bardziej specjalistyczne badania wykonywane są w zależności od zmian stwierdzonych w oczach.

Co może powodować uszkodzenie wzroku starszych dzieci?
- Na pewno są to m.in. urazy i stany zapalne. Najgorszym stanem zapalnym jest zapalenie nerwów wzrokowych. Schorzenie to objawiać się może już we wczesnym stadium nagłym pogorszeniem widzenia, odczuwaniem bólu przy ruchach gałek ocznych. Zdiagnozowanie małego pacjenta wymaga wielospecjalistycznych badań. Jednym z czynników wywołujących stan zapalny nerwów wzrokowych, zwłaszcza u dzieci starszych i młodzieży, są ogniska zębopochodne. Ilość tych zapaleń wzrasta w okresie infekcji wirusowych.
Dość często u dzieci w tym wieku występują również zapalenia błony naczyniowej, które mogą wiązać się ze schorzeniami ogólnymi, np. zapaleniami stawów. U dzieci powyżej 7.-8. roku życia najczęstszym schorzeniem oczu jest jednak krótkowzroczność. Konieczne jest wtedy noszenie okularów lub soczewek kontaktowych. Jeżeli nie ma przeciwwskazań okulistycznych, to soczewki kontaktowe mogą być stosowane u małych, nawet paromiesięcznych dzieci. Natomiast laserowe zabiegi korygujące wady wzroku powinny być wykonywane u osób dorosłych - powyżej 20. roku życia.

Dziękuję za rozmowę.