logo
logo
Piątek,
7 marca 2014
W stronę realnego świata

"Kamienie na szaniec" - harcerski etos w krzywym zwierciadle

zdjęcie
prof. dr hab. Mieczysław Ryba
Kierownik Katedry Historii Systemów Politycznych XIX i XX w. Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II

Nowa ekranizacja znanej polskiej powieści właśnie się dokonała. Chodzi oczywiście o film „Kamienie na szaniec”. Moja obecność na specjalnym pokazie tego filmu łączyła się z obawą związaną z protestami środowisk harcerskich, zbulwersowanych przesłaniem tego filmu.

W przeszłości mieliśmy do czynienia z bardziej lub mniej udanymi ekranizacjami. O dziwo, o wiele lepiej ta sprawa wyglądała w czasach komunistycznych. Ekranizacja „Potopu” czy „Pana Wołodyjowskiego”, mimo szalejącej wówczas cenzury, nie odbiegała zasadniczo od ducha sienkiewiczowskiego. Jeśli nawet wyeliminowane zostały z powodów cenzuralnych jakieś szczegóły, to raczej oddany był ogólny klimat, zarówno co do nakreślonych postaci poszczególnych bohaterów, jak i co do ogólnej, patriotycznej wymowy tych dzieł. Tak jak po lekturze książki, tak i po obejrzeniu filmu mogliśmy mówić o „pokrzepieniu” polskich serc.

Czasy współczesnej politycznej poprawności, duch wszechpanującego postmodernizmu w sztuce doprowadził do dużych spustoszeń. Najbardziej jest to widoczne w sztukach teatralnych, kiedy to swobodna interpretacja reżysera prowadzi nieraz do takiej deformacji polskiej klasyki, że młodzież uczestnicząca w widowiskach teatralnych kompletnie może czuć się odcięta od dziedzictwa przeszłości. Wszystko to w imię swobodnej interpretacji artystycznej. Przy czym reżyserzy i aktorzy nie pokuszą się o napisanie swojego scenariusza, lecz najczęściej „znęcają się” na klasyce, wykrzywiając często jej przesłanie.

Różnie wygląda też współczesna ekranizacja wielkich dzieł polskiej literatury. O ile „Pan Tadeusz” Andrzeja Wajdy zasadniczo oddaje ducha mickiewiczowskiego, o tyle o wiele gorzej jest z „Ogniem i mieczem” Jerzego Hoffmana. Ten sam reżyser kilkadziesiąt lat wcześniej był w stanie dobrze nakręcić „Potop”, by w imię politycznej poprawności „spacyfikować” sienkiewiczowskie „Ogniem i mieczem”.

A jak jest z „Kamieniami na szaniec”? Z pozoru wszystko w porządku. Mamy mniej więcej zachowane postaci, ich pseudonimy, w miarę dobrze oddaną rzeczywistość okupacyjną. Pomijając sam fakt doboru rockowej muzyki, oddalającej odbiorcę od klimatu lat okupacji, widz musi sobie zadać podstawowe pytanie: w jaki sposób reżyser zawarł przesłanie Aleksandra Kamińskiego – czyli bohaterski etos polskich harcerzy. Okazuje się, że w filmie nie zostało nic z klimatu ksiązki. Harcerze zamiast ćwiczyć swój charakter, bawią się w wojnę. Mało tego – są zupełnie niedojrzałymi młokosami. „Rudy”, owszem, wytrzymuje gestapowskie tortury, ale zupełnie nie wiadomo, jak on do takiej postawy doszedł, na czym polegała jego droga życiowa, która doprowadziła go do takiego poziomu bohaterstwa. „Zośka” to z kolei dowódca skrajnie nieodpowiedzialny. Kompletnie rozedrgany emocjonalnie, w sposób fatalny przygotowuje akcję pod Arsenałem, nie patrzy na konsekwencje akcji, naraża setki zakładników, a także swoich podwładnych, niektórych po zakończeniu akcji na dodatek zostawia na placu boju. To postać kompletnie niestabilna, buntująca się przeciwko rozkazom dowództwa. W jego postawie nie widać nic z promowanego przez Kamińskiego etosu harcerskiego. Taki jest również obraz jego życia prywatnego. Mieszkanie z harcerką na „kocią łapę” to obraz daleki od tego, o czym pisał autor „Kamieni na szaniec”. Okradanie przez drużynę „Zośki” mieszkania (w celu zdobycia środków na zakup broni), dodajmy - mieszkania opuszczonego na skutek aresztowania jego lokatorów przez Niemców - to kolejny przykład negatywnych zachowań bohaterów filmu.

Film ów może jeszcze broniłby się jako 101 odcinek „Czasu honoru”, ot, pokazujący typowe dramaty emocjonalne młodzieży w czasie okupacji. Nie broni się jednak jako ekranizacja „Kamieni na szaniec”. Można się zapytać, dlaczego reżyser sięgnął po klasykę, dlaczego wprost odwołuje się do powieści Kamińskiego. Przecież mógł sam napisać scenariusz, zamówić go itd. Zrobił to najprawdopodobniej dla pieniędzy lub dla rozgłosu: na „Kamienie na szaniec” pójdą masowo szkoły, tysiące dorosłych ludzi, którzy czytali tę bardzo piękną lekturę szkolną.

Jestem przekonany, że tego typu „ekranizacje” wnoszą sporo zamieszania. Dla zachowania ciągłości kulturowej Narodu bardzo ważną rolę spełnia literatura. Jeśli młode pokolenie chce zrozumieć swoich rodziców, dziadków i pradziadków, sięga (choćby w szkole) po lektury przybliżające ten czas, to dziedzictwo. Wiadomo, że dziś częściej niż po książkę sięga się po film. Przy czym tutaj często otrzymuje się obraz wykrzywiony - dokładnie tak jak w przypadku „Kamieni na szaniec”. Nie sposób znaleźć w tym filmie żadnej postaci, podobnie jak w wymowie całego filmu nie znajdziemy nic, co łączyłoby się z etosem harcerskim, tak pięknym i tak mocno eksponowanym przez Aleksandra Kamińskiego. Jeśli zatem ktoś chce zrozumieć etos Szarych Szeregów, musi przeczytać powieść, nie powinien zaś iść na film.

POZOSTAŁE WPISY
Piątek, 23 października 2015

Polityka polska wobec polskiej emigracji

Piątek, 2 października 2015

Pisanie lokalnej historii

Piątek, 25 września 2015

Lwowskie refleksje i św. Jan z Dukli

Czwartek, 24 września 2015

Przypadek Jana Tomasza Grossa – czyli kilka słów o polskim masochizmie politycznym

Wtorek, 19 maja 2015

Propagandowa ofensywa PO czy medialna histeria

Piątek, 8 maja 2015

Przedwyborcze zmagania

Piątek, 6 marca 2015

Wyrok w sprawie Nergala i wojna religijna w Polsce

Piątek, 2 stycznia 2015

Polska i Europa na początku 2015 r.

Niedziela, 23 listopada 2014

"Zaściankowy światopogląd" czyli zmagania ze skandalami w kulturze

Piątek, 7 listopada 2014

Gospodarność i rozrzutność w polskich samorządach

Niedziela, 2 listopada 2014

HALLOWEEN - NA DRODZE WALKI Z UROCZYSTOŚCIĄ WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH

Czwartek, 30 października 2014

Samorząd wobec wojny ideologicznej we współczesnej Polsce

Piątek, 17 października 2014

Zachodnioeuropejska religijność a polski katolicyzm

Czwartek, 26 czerwca 2014

"Golgota Picnic" - rewolucja seksualna w natarciu

Czwartek, 12 czerwca 2014

Cywilizacja życia i dyktutura relatywizmu

Piątek, 6 czerwca 2014

Rzeczpospolita "okrągłostołowa"

Piątek, 16 maja 2014

Rada Miasta Lublina upamiętniła komunistycznego działacza

Sobota, 26 kwietnia 2014

Jan Paweł II - rozważania w przededniu kanonizacji

Poniedziałek, 24 lutego 2014

Soczi –Kijów: Medialna wojna i wielka porażka Kremla

Czwartek, 6 lutego 2014

Walka z pedofilią czy wojna z Kościołem?

Czwartek, 16 stycznia 2014

Rada Miasta Lublina wobec ideologii gender

Niedziela, 22 grudnia 2013

List polskich biskupów i nowa "teologia wyzwolenia"

Sobota, 14 grudnia 2013

Walka buldogów politycznych w PO trwa

Piątek, 13 grudnia 2013

Stan wojenny i relatywizm historyczny

Sobota, 23 listopada 2013

Kryzys Partnertwa Wschodniego i zmiany geopolityczne w Europie centralnej

Czwartek, 21 listopada 2013

Wewnątrzpartyjna walka w PO i rekonstrukcja rządu

Piątek, 8 listopada 2013

Sześciolatki i lekceważenie obywatelskiej inicjatywy

Środa, 9 października 2013

Nowa odsłona antykościelnej propagandy

Wtorek, 1 października 2013

Sprawa zakazu propagandy homoseksualnej w Rosji

Czwartek, 8 sierpnia 2013

Globalne uderzenie w rodzinę

Poniedziałek, 29 lipca 2013

Adama Michnika wizja historii i nowy patriotyzm

Piątek, 26 lipca 2013

Upamiętnianie ludobójstwa wobec gloryfikacji UPA

Piątek, 7 czerwca 2013

Jaruzelski bohaterem?

Piątek, 24 maja 2013

Gimnazjum im. Ojca Profesora Mieczysława Alberta Krąpca w Lublinie

Piątek, 17 maja 2013

Rotmistrz Pilecki - niezłomny bohater

Piątek, 19 kwietnia 2013

"Cristiada" - czyli walka w obronie wiary

Sobota, 30 marca 2013

Zbawienie, a nie samozbawienie

Niedziela, 17 lutego 2013

Lokowanie "gejowskiej" propagandy

Piątek, 8 lutego 2013

Unijne pieniądze, unijne problemy

Czwartek, 31 stycznia 2013

Homozwiązki a strefa euro

Piątek, 18 stycznia 2013

Duchowa walka o Polskę

Piątek, 28 grudnia 2012

Siła Radia Maryja

Sobota, 22 grudnia 2012

Walka Bożego Narodzenia z utopią materializmu

Środa, 19 grudnia 2012

Nieosądzona zbrodnia demoralizuje podwójnie

Piątek, 7 grudnia 2012

Rafała Ziemkiewicza myśli neoendeckie

Sobota, 1 grudnia 2012

Narodowe odrodzenie

Piątek, 9 listopada 2012

Rodzina Radia Maryja u tronu Benedykta XVI

Środa, 24 października 2012

Holenderskie refleksje

Czwartek, 11 października 2012

KRYZYS WŁADZY DONALDA TUSKA

Środa, 19 września 2012

Wobec radykalizacji postaw w świecie islamu

Piątek, 7 września 2012

Napięcie w strefie euro rośnie

Czwartek, 30 sierpnia 2012

Amber Gold i nowe przesilenie polityczne

Środa, 29 sierpnia 2012

"Paramałżeństwa" - ustawa o związkach partnerskich w natarciu

Poniedziałek, 20 sierpnia 2012

Chrześcijanie Wschodu i Zachodu wobec upadku cywilizacji

Środa, 8 sierpnia 2012

Mitt Romney - walka o głosy czy nowe otwarcie amerykańskiej polityki w Europie?

Wtorek, 31 lipca 2012

Symboliczna wizyta

Piątek, 13 lipca 2012

Chaos multikulturalizmu

Piątek, 6 lipca 2012

Kreowanie wroga klasowego